Wie door Griekenland reist, komt ze bijna overal tegen. Kleine witgekalkte kerkjes staan aan zee, boven op een heuvel, tussen olijfbomen of langs een stille landweg. Sommige kapellen liggen midden in een dorp, terwijl andere alleen bereikbaar zijn via een smal wandelpad. Vooral op de Griekse eilanden lijken er opvallend veel te staan. Op het eiland Kythnos zouden zelfs meer dan 350 kleine kapellen te vinden zijn.
Dat grote aantal heeft verschillende oorzaken. De kerkjes zijn niet alleen gebedshuizen. Ze vertellen ook iets over het Grieks-orthodoxe geloof, plaatselijke tradities en de band tussen families en hun geboortegrond.
Het geloof speelt een belangrijke rol
De meeste Grieken behoren tot de Grieks-orthodoxe kerk. Het geloof is nauw verbonden met de geschiedenis en cultuur van het land. Dat zie je niet alleen aan de grote kerken in steden en dorpen, maar ook aan de vele kleine kapellen op het platteland en de eilanden.
Vrijwel ieder kerkje is gewijd aan Maria, een heilige of een belangrijke gebeurtenis uit de Bijbel. De naam begint vaak met Agios voor een mannelijke heilige of Agia voor een vrouwelijke heilige. Een kapel met de naam Agios Nikolaos is bijvoorbeeld gewijd aan Sint-Nicolaas. Hij geldt onder meer als beschermheilige van zeelieden en komt daardoor veel voor in kustplaatsen.
Ook individuele gelovigen, families en kerkelijke gemeenschappen kunnen een beschermheilige hebben. Daardoor kunnen in één dorp meerdere kleine kerkjes staan die ieder aan een andere heilige zijn gewijd.
Gebouwd uit dankbaarheid of na een belofte
Een deel van de kleine Griekse kerkjes is door particulieren of families gebouwd. Daar kan een persoonlijke reden achter zitten. Iemand kan een kapel laten bouwen uit dankbaarheid na het herstel van een ziekte, een veilige terugkeer van zee of het overleven van een ongeluk.
Soms hangt de bouw samen met een gelofte. Een gelovige belooft dan iets te doen wanneer een gebed wordt verhoord. Het bouwen of onderhouden van een kapel kan de invulling van zo’n belofte zijn.
Andere kerkjes zijn opgericht ter nagedachtenis aan overleden familieleden. De kapel blijft vervolgens binnen de familie en wordt van generatie op generatie onderhouden. Daardoor zijn veel kleine kerken geen gewone parochiekerken met wekelijkse diensten. Ze worden slechts enkele keren per jaar gebruikt.
Eén belangrijke dag per jaar
Veel kapellen komen vooral tot leven op de naamdag van de heilige aan wie het gebouw is gewijd. Op die dag wordt er een kerkdienst gehouden. Familieleden en dorpsbewoners maken het gebouw schoon, steken kaarsen aan en zorgen soms voor eten en drinken.
Zo’n religieus feest wordt in Griekenland vaak een panigiri genoemd. Bij grotere vieringen komen bezoekers uit omliggende dorpen of zelfs van andere eilanden. De bijeenkomst bestaat niet uitsluitend uit gebed. Na de dienst kan er gezamenlijk worden gegeten, muziek worden gemaakt en gedanst.
Een klein kerkje dat de rest van het jaar gesloten lijkt, kan op zijn eigen feestdag daardoor het middelpunt van de gemeenschap zijn. Op sommige eilanden behoren de religieuze feesten rond Maria en plaatselijke heiligen tot de belangrijkste gebeurtenissen van het jaar.
Waarom staan kerkjes soms op afgelegen plekken?
De locatie van een kapel is niet altijd willekeurig gekozen. Een kerkje kan gebouwd zijn op een plek waar volgens de overlevering een icoon is gevonden, een wonder heeft plaatsgevonden of een gebed is verhoord. Ook kan de grond al eeuwenlang eigendom zijn van een bepaalde familie.
Kerkjes op heuveltoppen, rotsen en kapen dienden daarnaast als herkenningspunt. Vanaf zee waren de witte gebouwen vaak goed zichtbaar. Kapellen bij havens en baaien boden vissers en zeelieden een plek om voor vertrek of na terugkomst een kaars aan te steken.
In berggebieden zijn de kerkjes meestal minder wit en blauw. Daar werden ze vaak gebouwd van natuursteen uit de omgeving. Het bekende beeld van een wit kerkje met blauwe deuren en koepels hoort vooral bij de eilanden in de Egeïsche Zee.
Waarom zijn zoveel kerkjes wit met blauw?
De witte muren hebben een praktische achtergrond. Kalk was goedkoop, gemakkelijk verkrijgbaar en hielp gebouwen te beschermen. De witte laag weerkaatst bovendien een deel van het felle zonlicht.
Blauw komt veel voor op deuren, kozijnen, koepels en dakranden. De kleur past bij de zee en de lucht, maar werd ook populair doordat op verschillende eilanden regels ontstonden om het traditionele straatbeeld te behouden. Toch zijn lang niet alle Griekse kerken wit en blauw. Op Kreta, de Ionische Eilanden en het Griekse vasteland kom je ook stenen kerken, rode daken en klokkentorens in andere bouwstijlen tegen.
De combinatie van witte gebouwen, blauwe accenten en een droog eilandlandschap is vooral kenmerkend voor de Cycladen. In officiële Griekse toeristische informatie worden de afgelegen kapellen zelfs genoemd als een vast onderdeel van het landschap van deze eilandengroep.
Mag je een klein Grieks kerkje binnengaan?
Veel kleine kapellen zijn gesloten wanneer er geen dienst plaatsvindt. Soms ligt de sleutel bij een nabijgelegen huis, taverne of familie. Staat de deur open, dan mag je meestal rustig naar binnen. Houd er rekening mee dat het een religieuze ruimte is en geen gewone toeristische attractie.
Bedek bij voorkeur schouders en bovenbenen, praat zacht en raak iconen of religieuze voorwerpen niet zomaar aan. Fotograferen is niet overal gewenst. Brandende kaarsen, verse bloemen of olielampjes laten zien dat het gebouw nog actief wordt bezocht, ook wanneer er op dat moment niemand aanwezig is.
Meer dan een mooi fotomotief
De kleine kerkjes behoren voor veel vakantiegangers tot het vertrouwde beeld van Griekenland. Ze staan prachtig op foto’s, zeker wanneer ze direct aan zee of op een kale heuvel zijn gebouwd. Toch zijn het in de eerste plaats plekken met een religieuze en persoonlijke betekenis.
Achter een eenvoudig wit gebouw kan een familiegeschiedenis, een oude gelofte of een jaarlijks dorpsfeest schuilgaan. Wie daar tijdens een vakantie even bij stilstaat, ziet meer dan alleen een typisch Grieks kerkje. Het gebouw vertelt iets over de bewoners, hun geloof en hun verbondenheid met de plek waar het staat.