Rome, Amman, Istanbul en Nijmegen liggen duizenden kilometers van elkaar verwijderd. De steden verschillen in taal, geschiedenis, klimaat en omvang. Toch hebben ze een opvallende overeenkomst: alle vier worden van oudsher verbonden met zeven heuvels.
Bij Rome is dat wereldberoemd. In Istanbul is het aantal zeven nadrukkelijk gekoppeld aan de Romeinse erfenis. Amman dankt er zelfs een van zijn bekendste bijnamen aan. En ook Nijmegen blijkt een stad te zijn die op zeven historische hoogtes is ontstaan.
Rome als blauwdruk
Wie het over steden op zeven heuvels heeft, komt vanzelf bij Rome uit. De zeven heuvels vormden het geografische hart van de antieke stad. Het ging om de Aventijn, Caelius, Capitolijn, Esquilijn, Palatijn, Quirinaal en Viminaal.
Volgens de Romeinse overlevering stichtte Romulus Rome op de Palatijn. In werkelijkheid groeide de stad geleidelijk vanuit nederzettingen op verschillende hoogtes. De heuvels boden bescherming tegen overstromingen van de Tiber en maakten het eenvoudiger om de omgeving in de gaten te houden. De lagere delen tussen de heuvels werden later steeds belangrijker voor markten, tempels en openbare gebouwen.
De Vaticaanse heuvel hoort niet bij deze klassieke zeven. Die ligt aan de andere kant van de Tiber en kreeg pas veel later een centrale plaats in de geschiedenis van Rome.
Istanbul als nieuw Rome
Istanbul kreeg zijn band met de zeven heuvels niet alleen door het landschap. De symboliek speelde minstens zo’n grote rol.
De stad heette in de oudheid Byzantion. Keizer Constantijn de Grote bouwde haar in de vierde eeuw uit tot nieuwe hoofdstad van het Romeinse Rijk. Constantinopel moest niet alleen een belangrijke handelsstad en bestuursplaats worden, maar ook een waardige opvolger van Rome. Daarbij hoorde het beeld van een stad op zeven heuvels.
De zeven historische heuvels liggen op het schiereiland binnen de oude stadsmuren, in het huidige Fatih. Op en rond de eerste heuvel liggen onder meer de Hagia Sophia, de Sultan Ahmetmoskee en het Topkapıpaleis. Op andere hoogtes verrezen eerst Byzantijnse kerken en later grote Ottomaanse moskeeën. Daardoor is het reliëf van de oude stad nog altijd zichtbaar in het straatbeeld en de skyline.
Bij Istanbul is “de stad van de zeven heuvels” dus niet alleen een letterlijke omschrijving. Het is ook een verwijzing naar de ambitie van Constantinopel om zich naast Rome te plaatsen.
Amman tussen de jabals
De Jordaanse hoofdstad Amman wordt vaak aangeduid als de stad van de zeven heuvels. In het Arabisch worden zulke heuvels jabals genoemd. De eerste moderne stadswijken ontwikkelden zich op en tussen deze hoogtes.
Een van de bekendste heuvels is Jabal al-Qala’a. Hier ligt de Citadel van Amman, een plek waar sporen uit verschillende perioden samenkomen. Je vindt er onder meer resten uit de Romeinse tijd, een tempel van Hercules en bouwwerken uit de Omajjadische periode. Vanaf de citadel kijk je uit over het Romeinse theater en de lager gelegen oude stad.
Amman is inmiddels veel groter dan de oorspronkelijke stad van zeven heuvels. De bebouwing heeft zich uitgebreid over minstens negentien heuvels. Toch blijft het reliëf bepalend voor hoe de stad voelt. Wegen gaan omhoog en omlaag, wijken liggen tegen hellingen aan en uitzichtpunten liggen vaak verrassend dichtbij.
Nijmegen heeft ook zeven stadsheuvels
Nijmegen is misschien de minst voor de hand liggende naam in dit rijtje. Toch is ook de oudste stad van Nederland gebouwd op zeven historische heuvels.
Die hoogtes ontstonden door erosie van de stuwwal langs de Waal. Smeltwater en regenwater sneden dalen uit in het landschap. Zo ontstond een reliëf dat vooral in en rond de Benedenstad nog goed herkenbaar is.
De zeven Nijmeegse stadsheuvels zijn de Hessenberg, Hundisburg, Sint-Jansberg, Klokkenberg, Sint-Anthoniusberg of Geitenberg, Hofberg en Sint-Geertruidsberg. De Stevenskerk staat op de Hundisburg. Het Valkhof ligt op de Hofberg. Daarmee zijn twee bekende plekken in Nijmegen direct verbonden met de oude topografie van de stad.
De naam van de Zevenheuvelenloop kan overigens verwarring veroorzaken. Die route ligt grotendeels buiten het historische centrum, richting Groesbeek. De zeven heuvels van Nijmegen zelf liggen dus vooral in de oude stad en de Benedenstad.
Meer dan een toevallig getal
Zeven is in veel culturen een bijzonder getal. Het komt terug in religie, mythologie en symboliek. Denk aan de zeven wereldwonderen, de zeven dagen van de week en de zeven zeeën. Daardoor kreeg het beeld van een stad op zeven heuvels vaak een betekenis die verder ging dan alleen topografie.
Bij Rome vormden de heuvels de basis van de stad. Istanbul nam het idee bewust over als onderdeel van zijn Romeinse identiteit. Amman groeide vanuit een heuvelachtig landschap uit tot een veel grotere metropool. Nijmegen laat zien dat ook een Nederlandse stad op verrassend oude en markante hoogtes kan zijn gebouwd.
Vier steden. Vier heel verschillende verhalen. En steeds opnieuw dezelfde bijzondere overeenkomst: zeven heuvels als fundament onder de stad.